Petrolden Gübreye, Gübreden Ekmeğe: Hürmüz'ün Küresel Faturası

Hürmüz Boğazı’ndaki gerilimin petrol, gübre ve gıda fiyatları üzerinden küresel tarım piyasalarına uzanan zincir etkisi.

YODA Danışmanlık Kurucu Ortağı Hakan Göral’a göre Körfez’de yaşanan gerilimlerin ilk etkisi genellikle petrol fiyatları üzerinden okunuyor. Ancak asıl risk çok daha derin bir zincirde ortaya çıkıyor: lojistik maliyetleri, finansman giderleri, tarım girdileri ve nihayetinde gıda fiyatları. İran merkezli gerilimin küresel piyasalara etkisi farklı açılardan analiz edilirken, Göral bu sürecin özellikle tarım ve gıda sektörü üzerindeki potansiyel etkilerine dikkat çekiyor. Haritada küçük bir nokta gibi görünen Hürmüz Boğazı, aslında küresel ticaretin en kritik dar boğazlarından biri. Basra Körfezi’nin tek çıkış kapısı olan bu geçit; Suudi Arabistan, Irak, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt, Katar ve İran gibi ülkelerin dünya petrol rezervlerinin yaklaşık yüzde 55’ini barındırdığı bir bölgenin dış dünyaya açılan kapısı konumunda. 2024 verilerine göre Hürmüz’den günlük ortalama 20 milyon varil petrol ve petrol ürünü geçiyor. Bu miktar, dünya petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 20’sine karşılık geliyor. Göral’a göre savaş haberi geldiği anda piyasalar üç temel riski fiyatlamaya başlıyor: Fiziksel kesinti riski (Boğazın kapanması veya geçişlerin yavaşlaması) Risk primi (sigorta, navlun ve finansman maliyetlerinin artması) İkincil üretim şoku (doğalgaz fiyatlarının yükselmesi ve gübre üretiminin aksaması) Üstelik ikinci ve üçüncü risk kanalı çoğu zaman birinciden daha hızlı çalışabiliyor. Boğaz kapanmasa bile gemilerin sigorta teminatı beklemesi ya da geçişlerin yavaşlaması bile piyasalarda ciddi maliyet artışına yol açabiliyor. Bu nedenle gerilim uzarsa faturanın yalnızca petrol fiyatlarına değil, gıda fiyatlarına kadar uzanabileceği belirtiliyor. LNG ve Enerji Zinciri Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin LNG ihracatının tamamı Hürmüz’den geçiyor. Petrol için sınırlı alternatif boru hatları bulunurken LNG için neredeyse hiçbir alternatif rota yok. Katar tek başına küresel LNG ihracatının yüzde 20–22’sini gerçekleştiriyor. Bu gazın büyük bölümü Japonya, Güney Kore, Çin ve Hindistan gibi Asya ekonomilerine giderken, Rus gazından uzaklaşmaya çalışan Avrupa da giderek Katar LNG’sine daha bağımlı hale geliyor. Bu nedenle Hürmüz’de yaşanacak bir kriz yalnızca enerji piyasasını değil, Avrupa gaz piyasasını da doğrudan etkileyebilir. Görünmeyen Risk: Gübre Jeopolitik analizlerde petrol genellikle merkezde yer alsa da, Göral’a göre asıl uzun vadeli etki gübre piyasasında ortaya çıkıyor. Çünkü gübre fiyatları yalnızca bugünün maliyetlerini değil, bir sonraki hasat sezonunun verimini belirliyor. Körfez bölgesinden aylık yaklaşık 3–4 milyon ton gübre sevkiyatı gerçekleştiriliyor. Bu ticaretin aksaması yalnızca lojistik değil, aynı zamanda hammadde krizine de yol açabilir. Örneğin: Azotlu gübre üretimi doğalgaza bağlıdır. Doğalgaz pahalandığında üretim maliyeti hızla artar. Üre, küresel azotlu gübre pazarının yaklaşık yüzde 55–60’ını oluşturur ve büyük ölçüde amonyaktan üretilir. Kükürt, fosfatlı gübre üretiminde kritik bir girdidir ve önemli miktarda Körfez rafinerilerinden çıkar. Körfez, küresel kükürt ihracatının yaklaşık yüzde 20–25’ini karşılıyor. Sevkiyatların aksaması fosfat gübre üretimini de zincirleme şekilde etkileyebilir. Zincirin Kırıldığı Yer: Doğalgaz Azotlu gübre üretiminin temel girdisi olan amonyak, büyük ölçüde doğalgaz kullanılarak üretilir. Doğalgaz fiyatı yükseldiğinde gübre fabrikaları üretimi kısmak zorunda kalabilir. Bu durum yalnızca Körfez’i değil, dünyanın farklı bölgelerini de etkiler. Örneğin Mısır, yıllık 7 milyon tonun üzerinde üre kapasitesi ile önemli bir ihracatçı. Ancak ülkenin doğalgaz üretimi son yıllarda düşüşte ve Mısır giderek ithalata bağımlı hale geliyor. Gaz maliyetleri yükseldiğinde üretim azalabilir ve bu da küresel gübre piyasasında yeni bir arz açığı yaratabilir. Hindistan ve Asya’nın Kırılganlığı Hindistan dünyanın en büyük gübre ithalatçılarından biri. Yıllık 8–10 milyon ton üre ithalatı yapıyor ve Körfez kaynaklarına önemli ölçüde bağımlı. Bu nedenle Hürmüz’deki bir kriz Hindistan’ı iki yönden etkileyebilir: LNG maliyetlerinin yükselmesi nedeniyle yerli üretimin pahalılaşması İthalat sevkiyatlarının gecikmesi Benzer riskler Pakistan, Bangladeş ve Güneydoğu Asya ülkeleri için de geçerli. Türkiye İçin Olası Etkiler Türkiye gübre üretiminde sınırlı kapasiteye sahip ve hammadde açısından büyük ölçüde ithalata bağımlı. Başlıca riskler şöyle özetleniyor: LNG fiyatlarının yükselmesi enerji maliyetlerini artırabilir Üre ve amonyak sevkiyatındaki gecikmeler tarım sezonunda stok sorununa yol açabilir Artan sigorta ve navlun maliyetleri tüm ithal girdilerin fiyatını yükseltebilir Türkiye buğday üretiminde önemli bir ülke olsa da verim ortalaması hektar başına 3–4 ton seviyesinde. Gübre fiyatlarının yükselmesi durumunda çiftçiler gübre kullanımını azaltabiliyor. Bu da doğrudan verim düşüşüne ve üretim azalmasına yol açabiliyor. Sonuçta artan gübre ithalatı faturası, döviz ihtiyacını ve enflasyon baskısını büyütebilir. Kısa Süreli Gerilim mi, Uzun Süreli Kriz mi? Göral’a göre gerilimin süresi belirleyici olacak. Eğer kriz birkaç hafta içinde sona ererse, fiyatlar kısa süreli sıçrayabilir ancak arz zinciri toparlanabilir. Ancak gerilim aylarca sürer ve ekim dönemine denk gelirse, çiftçiler gübre kullanımını azaltabilir. Bu durumda sorun yalnızca fiyat artışı olmaktan çıkar ve arz meselesine dönüşür. Çiftçi gübre alamazsa daha az eker. Daha az ekim daha düşük üretim anlamına gelir. Ve aynı anda birçok ülke ithalata yöneldiğinde, mesele yalnızca fiyat değil erişim krizi haline gelebilir. O noktada sorun market raflarının fiyatı değil, rafın dolu olup olmaması olur.