TÜRKİYE’DE ÖNEMLİ BİR BUĞDAY ZARARLISI: EKİN KAMBUR BÖCEĞİ

Vote it
(0 Oy Verin)
Yazar:   in: Hayvansal Makaleler

TÜRKİYE’DE ÖNEMLİ BİR BUĞDAY ZARARLISI: EKİN KAMBUR BÖCEĞİ (Zabrus tenebrioides Goeze )



Prof. Dr. Sultan Çobanoğlu
Ankara Üni. Zir. Fak. Bitki Kor. Böl.



TAK           : Coleoptera
Alttakım      : Adephaga
Üst familya  : Caraboidea
FAM           : Carabidae
       
Zabrus türleri, Coleoptera içinde Adephaga alt takımında, Carabidae familyası içinde yer alırlar. Adephaga alt takımı daha çok ilkel türleri içerir, antenler genellikle sert kıl gibidir ve 11 segmentlidir. Tarsus segment sayısı, tüm bacaklarda 5’tir. Bu alt familya bireylerinin çoğu predatördür. İçlerinde karnivor olanları da vardır. Zabrus türleri ise bitki zararlısı olarak bilinirler.

Carabidae

Carabid, boynuzlu böcek anlamına gelir bunun da nedeni mandibulalarının çok gelişmiş ve büyük olmasıdır. “Toprak Böcekleri” Türkçe adıyla da tanınırlar. Bu familya bireylerinin vücut büyüklükleri, şekilleri ve renkleri çok değişir. Çoğu uzunca, oldukça yassı, koyu ve parlak renklidir. Böcekler küçükten büyük boya kadar (4-35 mm boyunda) değişen boydadırlar. Baş serbest, troraxtan daha dar, belirgin olup öne doğru uzamıştır. Ağız parçaları çok iyi gelişmiş ve çiğneyici tiptedir. Antenler uzun kıl veya ip şeklinde ve 11 segmentten oluşur. Gözler belirgindir. Prothorax belirgin, şekilleri çok değişik genişliği vücudun geri kalan kısmından dar veya hemen hemen ona eşittir. Vücut örtüsü ve Elytra’lar sert, üzerleri genellikle düz, bazen çukurcuklu, pütürlü veya çizgilidir. Elytra değişik yapıda ve bir çok türde ortada birbiriyle kaynaşmış durumdadır. Alt kanatlar pek çok türde mevcut ve iyi gelişmiştir. Bacaklar uzun silindir şeklinde ve koşmaya elverişlidir. Tarsuslar 5 segmentlidir.
Genellikle gece hareketli olan böceklerdir. Taş, kütük, yaprak döküntüleri arasında bulunurlar, rahatsız edildiklerinde hızla kaçar, nadiren uçarlar. Yaşamlarının önemli bir bölümü toprakta geçer. Erginlerinin çoğu dokunulduğunda pis bir koku yayan bir sıvı salgılarlar. Bu salgı böceğin saldırma ve savunma silahı olarak görev yapar. Larva ve ergin dönemlerde diğer böcekleri avlayarak geçinirler.
Lavralar campodeid tiptedir. Bu familya içinde yer alan Sycophanta (L.) ve diğer Calosoma spp. bireyleri avcı olup, tırtıllar ile beslenir. Bu familya içinde önemli bitki zararlısı türler de vardır. Bunlar arasında en tanınmış olanları ekinlerde zarar yapan ve özellikle “Ekin Kamburböcekleri ya da Toprak Böcekleri” olarak bilinen Zabrus türleridir.

Zabrus Clairv.

Zabrus türlerinin Palearktik bölgede 90’dan fazla türü bilinmektedir.
Ülkemiz, Zabrus türleri bakımından oldukça zengindir ve halen 37 Zabrus türü bilinmektedir. Bunlardan 16’sının endemik tür olduğu bilinmektedir (Lodos,1983; 1989).
Türkiye faunasına ait önemli Ekin Kamburböcekleri olarak bilinen türler:

Z. tenebrioides  Goeze , Z. melancholicus  Schaum, Z. Politus Gauth., Z. asiaticus Cast., Z . iconiensis Ganglb., Z. spinipes  Fabr.,  Z. blapoides Creutz., Z. rugulosus Kraatz, ve Z. corpulentus Chaud.’dur.
Yurdumuzda bilinen en zararlı tür ise Z. tenebrioides’dir (Lodos, 1989).

Zabrus tenebrioides Goeze (Adi Ekin kamburböceği, Ekin kurdu)
Sinonim : - gibbus F., - gibbosus Marsh., - obesus Steph., - tenebrosus  F.,  obscurus Dalla Torre (Lodos, 1989).

Tanımı

Ergin: Vücudun genel görünümü dar, uzunca, dorsal orta derecede dış bükey ve parlak siyah renklidir. Dorsalde uzunlamasına nokta ve çizgiler vardır. Vücut boyu 14-16 mm kadardır. Kutikula siyah, antenler, maxilla parpus’ları ve tarsuslar kırmızımsı kahverengidir. Baş dar ve uzunca olup yan kenarlarının oldukça düz olmasıyla diğer Zabrus türlerinden ayrılır. Baş öne doğru uzamış olup mandibula’lar çok gelişmiştir. Ağız parçaları çiğneyici kesicidir. Pronotum enine dikdörtgen şeklinde ve yan kenarları hemen hemen birbirine paraleldir. Eytron yanları da paralel görünümlü olup üzerindeki çizgiler belirgindir (Şekil 1). 

Larva: Larva yumurtadan ilk çıktığında çok küçük olup 0.4-0.6 mm uzunluğundadır. Baş ve göğsü kahverengi, karın kısmının üstü kestane renginde olup alt kenarları kirli beyazdır. Olgun larva boyu 2.0-3.0 cm arasında değişir. Üç çift göğüs bacağı vardır. Son dönem larva campodeid tiptedir boyu ise 18-30 mm arasında değişir. Larva thorax’ı abdomenden daha geniş görünür. Larvalar çok hareketli olup ilk dönemler toplu olarak bulunurlar. Daha sonraki dönemlerde çevreye dağılarak tek tek bulunurlar (Şekil 2).

Pupa: Serbest pupa tipindedir ve beyaz görünümlüdür.

Yumurta: Çok küçük oval, beyaz renklidir, 1.5 mm eninde ve yaklaşık 2.5 mm boyundadır. Toprağa bırakılır.

Şekil1.Zabrustenebrioidesergini(www.zmmae.gov.tr/rehber/ekin) (europe.mygreatworld.com/.../PhotoID~103)

 

 

Şekil2.Zabrustenebrioides,larvası(www.zmmae.gov.tr/rehber/ekin)

 

Yaşayışı

 

 

 

Kışıtoprakiçindeerginvelarvahalindegeçirir.Larvalarkışıgalerileriçindegizlenmişveuyuşukolarakgeçirirler.Soğukhavalardafaaliyetgösteremedenertesisenenisanayısonunakadardiyapozhalindekalırlar.Soğukhavalardahareketsizolanlarvalarbaharıngelmesiylediyapozdançıkarakhareketlenmeyebaşlarlar.Topraksıcaklığının10˚Cninüzerineçıkmasıylabirlikteaktifhalegeçenlarvalarbeslenmeylebaşlarlar.Zabrustürleritoplamüçlarvadönemigeçirirlervesonrapupaolurlar.Tümlarvagelişmesüresiyaklaşık86günolaraktespitedilmiştir.Gelişmesinitamalayanlarvalariklimkoşullarınabağlıolmaklaberaberilkbahardagalerileriçindegenelliklenisanayısonlarında20-40cmtoprakderinliğindepreupavepupaolurlar.Pupasüresiiklimkoşullarınabağlıolarak2-3haftadır.Pupadöneminisanortasındanmayısbaşınakadarsürervebudönemdensonraerginçıkışıbaşlar.

 

Erginler mayıs’ın ilk haftasından sonra görülmeye başlarlar. Bu dönemde bitkiler süt olum evresindedir. Erginler gündüzleri karanlık, kuytu yerlerde bitkilerin yere yakın yapraklarının altlarında gizlenirler. Geceleri başaklara tırmanarak danelerde beslenirler. Erginler bu dönemde henüz cinsel olgunluğa erişmemişlerdir. Daha sonraki dönemlerde erginler gündüzleri de faaliyet gösterirler. Yazın bir süre beslenen erginler hava sıcaklıklarının 27˚C’yi aşmasıyla birlikte toprak içinde yaz uykusuna ve duraklama dönemine girerler. Yaz uyuşukluğu dönemi eylül ayına kadar devam eder. Tekrar sonbaharda aktif hale geçen dişiler yumurta bırakmaya başlarlar.

 

Yağmurlarla birlikte diyapozu sona eren erginlerin sonbaharda topraktan çıkışlarının üzerine iklim koşullarının özellikle toprak neminin etkisi büyüktür. Sonbaharda ilk yağışlardan sonra, topraktan çıkan erginler, anızlarda sürülmemiş toprak bölümlerinde çiftleşmeye başlarlar. Çiftleşen dişiler yumurtalarını tek tek toprakta oluşturdukları küçük yuvalara, açtıkları oyuklara, kuru ot yığınlarının altlarına 15- 20’şerlik paketler halinde ve 15-20 cm toprak derinliğe bırakırlar. Yumurtalar tek tek olabildiği gibi küçük gruplar halinde de bırakılabilir. Bir dişi yaşamı süresince 80 kadar yumurta bırakır. Erginlerin büyük kısmı kıştan önce ölür, bir kısmı ise kış soğuklarına dayanarak ertesi yıla kadar toprak içinde kalırlar. Sonbaharda bırakılan yumurtalar normal koşullarda 10-20 günde açılır ve çıkan larvalar kışı geçirirler.

 

Yılda bir döl verirler.

 

 

 

 

Şekil3.Zabrustenebrioides,zararı(www.zmmae.gov.tr/rehber/ekin)

 

Zararı

 

 

 

Bazıbölgelerde,üstüstehububatekimininyapılması,Zabrussp.zararınıngüngeçtikçeartmasınanedenolmaktadır.

 

Zabruszararınıyaşamevrelerinegörelarvaveerginzararıolarakayırarakincelemekmümkündür;

 

1)Esaszararıgençlarvalaryapar.Kışlıkbuğdaylardazararçokönemlidir.Gençlarvalar;sonbaharaylarındauygunkoşullarıbulduklarındayeniçıkmışgençekinyapraklarınıtoprakiçinegalerilerineçekerekyerler.Hububatyapraklarınınortadamarlarıhariçhertarafınıkemirerekzararverirler.Toprakiçindebuğdayyapraklarınınsadeceortadamarıkaldığıiçinarapsaçıgibibirgörünümalırlar.Yeniçıkanveyakardeşlenmeöncesidönemdekibitkilerdekibuzararçokönemlidir.Budönemdebitkitamamenzarargöreceğindenkardeşlenmeengellenmektedir.Zararoranı,larvayoğunluğu,larvayaşıveiklimkoşullarınabağlıolarakdeğişmekteveyoğunlaşabilmektedir.Yumurtalaraçıldıktansonraçıkanlarvalarilkzamanlardabirkaçıbiraradaolmaküzeretopluolarakbeslenirlersede,bunlarkısazamandaetrafayayılırlarvebudönemdeoburcabeslenirler.Larvalartoprakiçindebirgaleriveyatünelaçarakiçineyerleşir.Galerilertoprakyüzeyinedikgelecekşekildeaçılır.Larvayaşınagöregaleriuzunluğudeğişmeklebirliktegaleriuzunluğu30-40cmyekadarulaşabilir.

 

Galerilerin ağızları tarla içine girildiğinde kolaylıkla görülür. Buğday tarlası içine girildiği zaman boşluklar halinde kel kalmış bazı alanların, ekin kurdu tarafından meydana getirildiği kolaylıkla anlaşılır. Larvaların taze buğday bitkilerinde meydana getirdikleri zarar tarlada öbek öbek boşluklar şeklinde açılmalar şeklinde dikkat çekicidir (Şekil 3).

 

Ergin ve larvalar yabani ve kültür Gramineae bitkilerinde de beslenir, hububat kökleri ve toprak altındaki diğer kısımları ile genç bitkilerin toprak üstü aksamlarını, örneğin sap ve yapraklarını kesererek zarar verirler. Kökleri zarar gören bitkiler pörsür ve kurur.

 

Larvalarkışlıkbuğdaylarazararverdiklerigibiyazlıkekimlerdekitohumlaradazararvermektedirler.Zabruslavalarınınyazlıkekinlerdeveyeniçimlenmekteolantohumlardabazenzararoranıçokyüksekolabilirvebunedenleaynıtarlayayenidentohumekimiyapılmasızorundakalınabilmektedir.

 

Buğdaytarlasındametrekarede8.5larvabulunduğunda%25oranındazararolabileceğiortayakonulmuştur.Düşüksıcaklıklardalarvagelişmesüreleriuzayacağından,toplamzararınyükseksıcaklıklarderecelerineoranlabirazdahafazlaolacağıortayakonulmuştur.Olgunlarvalarilkbahardayaprakvesürgünleriyiyerekzararlıolurlar,m2de3-4larvaolduğundatarlalardayeryeryenikbölümler,açıkhububatsıralarıveboşluklargörülmektedir.

 

 

 

2)Zabruserginleribaşaklardanebağladıktansonrazararabaşlarvebaşaklaratırmanaraksütolumundakivedahasonrakidönemlerdekidaneleriyerler.Sütolumvesonrasıgünlerdebaşakdanelerini,ekimdönemindeisetoprakaltındakibuğdaydanelerinikemirerekzararverir.Başakdadanesayısınınazalmasınavekalitenindüşmesinenedenolurlar.Ayrıcasonbahardatoprağaekilentohumlarıdayiyerekzararlıolurlar.

 

Ancak larvaların yaptığı zarar daha önemlidir.

 

 

 

Konukçuları ve ülkemizdeki dağılımları

 

Z.tenebrioidesinkonukçularıarasındayabanivekültürGraminaebitkileribulunmaktadır.Buğdaybaştaolmaküzerearpa,yulaf,çeltikveçimlenmekteolanmısırbitkilerikonukçularıarasındadır.

 

Z.tenebrioidesinülkemizdeTrakyaBölgesi,MarmaraveGüneydoğuAnadoluBölgeleriileEdirne,Eskişehir,Kırklareli,İstanbul,Kocaeli,Sakarya,Diyarbakır,Elazığ,MuşveBingöldebulunduğusaptanmıştır(Lodos,1989).

 

ÜlkemizdeTrakyaBölgesindeZ.tenebrioides,Z.rhodopensisA.&F.veZ.femoratusDej.olmaküzereüçtürünyaygınolduğubelirtilmektedir(Kıvan&Özder,1998).

 

 

Yayılışı

 

DünyadaRusya,Romanya,İranveOrtaAsya,Yugoslavya,Bulgaristan,İtalya,Avusturya,ÇekoslavakyaveMacaristandatespitedilmiştir(Lodos1989;1983).

 

 

Savaşımı

 

Kültürel Önlemler

 Üstüstetahılekimiyapılanyerlerdezararlıyoğunluğununarttığıvezararınınfazlalaştığıbilinmektedir.Bunedenleherşeydenönceekimnöbetineönemverilmeliveçapabitkileriekimsistemindeyeralmalıdır.Zabrusyıldatekdölvermektedir.Bunedenlede,uygunbirmünavebeileEkinKamburböceğininyoğunluğunubirkaçseneiçindedüşürmekmümkünolabilmektedir.Başarılıolabilmekiçinekimnöbetineönemverilmelivemümkünolduğuncaçapabitkilerineönceliktanınmalıdır.

 

Nadas

 Nadasabırakılantarlalarderinsürülerekyabancıotlarıyokedilmelidir.Buğdayolgunlaştıktansonratarladanekadaruzunsürekalırsahasatesnasındatohumlarıntoprağadökülmeoranıdaokadarartacaktır.BudaZabruserginvelarvalarınabolbesinkaynağıolacaktır.Bunedenledeekinlerinolgunlaşırolgunlaşmazhasatıçokönemlidir.

 

Biyolojik savaşımı

 Oldukçagüçtür.Z.tenebrioidesinYugoslovyaveİtalyadabazıparazitleritespitedilmişsedeülkemizdehenüzetkilibirdoğaldüşmanısaptanmamıştır.

 

 

 

Kimyasal savaşım

 EkimKamburböceğinekarşıtohumveyüzeyilaçlamasıyapılabilmektedir.Enetkinmücadeletohumilaçlamasıdır.Ancakzorunluhallerdeyüzeyilaçlamasıönerilir.Sürveyyapılantarlalardalarvayoğunluğum2deortalama1vedahafazla,yenikbitkiadedi5vedahafazlaolmasıhalindetohumilaçlanmasıyapılmalıdır.

 

TohumilaçlamasıdahaçokEkinKamburböceğininuzunyıllaryoğunolarakvarolduğuraporedilentarlalardaekimyapılırkentohumlarauygulanmaktadır.Enekonomikveenpratikyoltohumilaçlamasıdır.Tohumilaçlamasındakullanılacakilaçlarvedozlarıçizelge(1)degörülmektedir.

 

Çizelge 1. Tohum ilaçlamasında kullanılacak ilaçlar ve dozları (www.kkgm.gov.tr/birim/bitkikoruma)

 

Etkili madde

Formülasyonu

Dozu (100kg tohuma)

Endosülfan

% 32.9 WP

200 g

Chlorpyrifos - ethyl

 

% 25 WP

200 g

İmidacloprid

 

% 70 WS

200 g

Isofenphos

 

 

% 40 DS

175 g

 

 Yüzeyilaçlaması:Yüzeyilaçlamasılarvazararınınbelirginbirşekildegörülmesihalindeyapılır.Zararlılarvasınınbelirginolarakgörüldüğüalanlardasayımyapılır.Zabruszararıtarlanınyalnızbelirlibirkesimindeisesayımlarobölgelerdeyapılabilir.Gerektarlagenelindegereksebelirlialanlardayapılansayımsonucundam2deortalama3vedahafazlacanlılarvaveya15vedahafazlayenikbitkibulunantarlalardakapamaveyalokalyüzeyilaçlamasıyapılmalıdır.Yüzeyilaçlamasındakullanılacakilaçlarvedozlarıçizelge(2)degörülmektedir.

 

Etkili madde

Formülasyonu

Dozu (100kg tohuma)

 

Fenitrothion,

 

550 g/1 EC

175 ml

Chlorpyrifos - ethyl,

 

480 g/1 EC

200 ml

Deltamethrin

 

25 g/1 EC

20 ml

Lambda-Cyhalotrin

50 g/1 EC

50 ml

Carbosulfan

 

250 g/1 EC

100 ml

 

 

 

Çizelge 2. Yüzey ilaçlamasında kullanılacak ilaçlar ve dozları

 

(www.kkgm.gov.tr/birim/bitkikoruma)

 

Etkili madde

Formülasyonu

Dozu (100kg tohuma)

 

Fenitrothion,

 

550 g/1 EC

175 ml

Chlorpyrifos - ethyl,

 

480 g/1 EC

200 ml

Deltamethrin

 

25 g/1 EC

20 ml

Lambda-Cyhalotrin

50 g/1 EC

50 ml

Carbosulfan

 

250 g/1 EC

100 ml

 

ÜlkemizdesaptanandiğerZabrustürlerigerekmorfolojigereksezararşekillerivesavaşımolarakZ.tenebrioidesebenzerlikgöstermektedir.ButürlerinayırımlarındabaşvepronotumyapılarındanyararlanılmaktadırveayırımlarındaZabrusspp.teşhisivetanımıkonularındauzmankişilerdenyardımalmaktayararvardır.ÜlkemizdesaptananveönemligörülendiğerZabrustürlerininözelliklesaptandığıbölgelerinbelirtilmesindeyararolduğudüşünülerekkısacadeğinilmiştir.

 

ZabrusmelancholicusSchaum(EgeEkinkamburböceği)

Tanımı:GenelgörünümitibariyleZ.tenebrioidesebenzerlikgöstermektedir.

 

Bu tür yurdumuza özgü bir türdür. Ülkemizde Niğde, Konya, Ankara, Manisa ve İzmir gibi illerde bulunduğu saptanmıştır. Ancak Manisa ve İzmir çevresinde yoğun olarak varlığından söz edilmektedir.

 OrtaAnadoluBölgesindeZ.melancholicusunenyaygıntürolduğubildirilmektedir.ButürünyanındaZ.iconiensis,Z.spinipesveZ.politustürlerinindeyaygınolduğusaptanmıştır(Duranetal.,1975;Özkan,1990).

 

ZabruspolitusGauth.(TıknazEkinkamburböceği)

Tanımı:DiğerZabrustürlerinegöredahatıknazyapılıolupbaşvepronotumdahaenliyankenarlarıhafifdışbükeydir.

 Ülkemize özgü bir türdür. İzmir, Manisa, Aydın, Muğla, Denizli, Antalya, Konya ve Ankara’da saptanmıştır (Lodos 1989).

 ZabrusasiaticusCast.(AsyaEkinkamburböceği)

Tanımı:DiğerZabrustürlerinegöredahaküçükyapılıolupbaşdahadardır,pronotumönyanköşelerihafifçıkıntılıdır.Vücutuzunluğu18-20mmdir.

 Bu tür de ülkemize özgü bir türdür. İzmir, Manisa, Aydın ve Ankara’da saptanmıştır (Lodos 1989).

ZabrusiconiensisGanglb.(KonyaEkinkamburböceği)

 Tanımı:Uzuncadargörünümlüdür.

 Ülkemize özgü olan bu tür özellikle Konya ili ve çevresinde çok yoğun olmamakla birlikte görülmektedir.

 

ZabrusspinipesFabr.(BüyükEkinkamburböceği)

 Tanımı:BilinenZabrustürleriiçindeenbüyüğüolaraktanınır.

 Ülkemizde oldukça geniş alanlarda saptanmıştır. Bu tür Ankara, Konya, Siirt ve Diyarbakır ili ve çevresinde düşük oranlarda görülmektedir.

 Yayılışı:OrtaAvrupa,Bulgaristan,Romanya,Rusyadasaptanmıştır(Lodos,1989).

 

 

 

Kaynaklar

 

  1. Duran,M.,G.AltınayarveN.Koyuncu,1975.OrtaAnadoluBölgesindehububatazararverenEkinKamburBöcekleri(Zabrusspp.)veEkinBambulları(Anisopliaspp.)larvalarınakarşıtohumvetoprakilaçlamalarıileLindanenintarlaşartlarındafitotoksisitesiüzerindearaştırmalar.Bit.Kor.Bült.,15(4):202-224.

 

  1. Kıvan,M.veÖzder,N.1998.TrakyaBölgesindekiZabrustürleri(Coleoptera,Carabidae)yayılışveyoğunluklarıüzerindeönaraştırmalar.Türk.Entomol.Derg.22(2):137-142.

  1. Lodos,N.,1983.TürkiyefaunasınaaitEkinKamburböcekleri,ZabrusClairv.(Coleoptera,Carabidae)cinsininyenidengözdengeçirilmesi.Türk.Bit.Kor.Derg.,7(1):51-63.

  2. Lodos, N., 1989. Türkiye Entomolojisi IV (Kısım I). E. Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları No. 493, Bornova –İzmir. 250s.

 

  1. Özkan,M.,1990.OrtaAnadoludaZabrusTürleri,Tanınmaları,YayılışAlanlarıveEnÖnemliTürünÖkolojikİstekleriÜzerindeAraştırmalar.145s.(BasılmamışDoktoraTezi.AnkaraÜniversitesiFenBilimleriEnstitüsü).

  1. EkinKamburböceği(Zabrusspp.Col.:Carabidae)ziraimücadeletekniktalimatıziraimücadeletekniktalimatı.1.Tanımıveyaşayışı:

 

Ülkemizdebulunanönemlitürleri.

 

www.kkgm.gov.tr/birim/bitkikoruma/.../ekin_kambur_bocegi.pdfBenzer(ErişimAralık2011).

 

  1. EkinKamburböceği.(Zabrusspp.)

 

www.zmmae.gov.tr/rehber/ekin_kambur%20_bocegi.pdfBenzer(ErişimAralık2011)

 

  1. EkinKamburböceği(Zabrus).

 

www.ziraatci.com/cm/sayfa.asp?konuid=32&manual=off(ErişimAralık2011).

 

  1. Getreidelaufkäfer(Zabrustenebroides).

 

germany.tunisia.mygreatworld.com/.../Phot.(ErişimAralık2011).

 

 

 

 

 

 

Last modified on Çarşamba, 18 Nisan 2012 10:36

Twitter